سده 10 تا 12 ق/16 تا 18 م
ارشادالزراعه. تاریخ تالیف. 921ق/ 1515م
ارشادالزراعه تالیف قاسم بن یوسف ابونصری هروی در اوایل حکومت صفویه، دوره شاه طهماسب نوشته شده است. به گفته دائره المعارف بریتانیکا، نگارش ارشادالزراعه در دوره تیموریان به اتمام رسیده است.
این کتاب ابتدا به عنوان جلد چهارم مجموعه علم ایرانی توسط عبدالغفار نجم الدوله در سال 1284ش/1905م با چاپ سنگی منتشر شد و سپس در سال 1346 به همت محمد مشیری توسط انتشارات دانشگاه تهران انتشار یافت.
ارشادالزراعه دارای 188 صفحه و 8 بخش (روضه) است. جالب است که در این کتاب، بر اساس تطابق روز اول نوروز با روز های هفته، یکی از سیارات منظومه شمسی به آن منسوب شده و باروری کشاورزی و خوش یمن بودن سال با آن تفسیر می شود.
روضه اول. در معرفت نیک و بد زمین و …
روضه دوم. در اختیار ساعت، اختیار زراعت، دفع ملخ و کرم، محافظت گندم و جو و آرد، دفع گیاهان و آفات، احکام طلوع شعرای یمانی و …
روضه سوم. در باره گندم، جو، باقلا، عدس، ارزن، برنج، ماش، نخود و لوبیا
روضه چهارم. انگور
روضه پنجم. خربزه و هندوانه، خیار و سبزیجات و حنا و …
روضه ششم. درختان
روضه هفتم. پیوند توت، زردآلو، سیب، چیدن انگور و زیتون، گلاب، عرق بیدمشک، شیره کشمش، حلواها، ترشی ها، پنیر و پیله ابریشم
روضه هشتم. طرح چهار باغ و عمارت
سده 11 ق/16 م
معرفت فلاحت (دوازده باب کشاورزی). تاریخ تالیف. 1008ق/1599م
معرفت فلاحت اثر ریاضی دان بزرگ عبدالعلی بیرجندی است که از نامش پیداست که او نیز اهل خراسان و شهر بیرجند است. این کتاب در زمان شاه عباس کبیر نگاشته شده است.
این کتاب برای اولین بار به عنوان جلد دوم مجموعه علم ایرانی عبدالغفار نجم الدوله در سال 1284ش/1905م انتشار یافت. در سال 1359 به همت احمدرضا یاوری تحت عنوان مقدمه ای بر شناخت کشاورزی سنتی ایران توسط بنگاه ترجمه و نشر کتاب و بالاخره در سال 1387 به کوشش ایرج افشار، توسط انتشارات میراث مکتوب به نام معرفت فلاحت(دوازده باب کشاورزی) منتشر شده است.
معرفت فلاحت درباره معرفت دفع گیاهان هرز، دفع آفات بذرها و اشجار، نگاهداری سالم دانه ها و غلات و ذکر راهکارهای آن می باشد.
معرفت فلاحت دارای 116 صفحه، دوازده باب و یک خاتمه است. بخش خاتمه، مربوط به کبوترخانه می شود.
بخش خاتمه، مربوط به کبوترخانه می شود که از رموز معماری ایران می باشد. ساختن برج هایی به نام کبوترخانه به منظور حفظ مزارع از دست اندازی کبوترها، حفظ جان این پرندگان و تهیه کود لازم برای کشاورزی ساخته شده است. ایجاد کبوترخانه ها از دیر باز معلوم بوده است ولی در کتاب آثار و احیاء رشیدالدین فضل اله تاکید به ساختن چنین برج هایی می شود. در دوره صفویه برج های عظیمی به این منظور ساخته می شود و تا دوره قاجار ساختن این برج ها ادامه دارد. به گفته ی ویلم فلور، محقق هلندی، کبوتر خانه ها در دوره قاجار اجاره داده می شده است و در سال یک بار در آن باز شده و کشاورزان می توانستند از این کود خریداری کنند.
سده 12 و 13 ش/ 18 و 19 م
رساله در علم فلاحت و دیگر اسرار حکمت. تاریخ تالیف. 1232ش/1853م
نویسنده این کتاب تخصصی کشاورزی محمد کریم خان کرمانی می باشد. فصل های این کتاب بقرار زیر است.
مقدمه. در تحریض و ترغیب به زراعت و فضل آن
باب اول. درپاره از مسائل که ذکر آنها لازم است
باب دوم. در شروط قبل از زراعت کردن
باب سوم. در آداب زراعت کردن
باب چهارم. در آبیاری کردن است
باب پنجم. در زور هایی که به زمین می دهند
باب ششم. در زراعت شتوی و صیفی و غرس درخت و جلوگیری از کرم افتادن میوه ها
باب هفتم. در حصادی کردن و در ذکر اقسام گرجین برای کوبیدن گندم
باب هشتم. در آداب انبار ساختن و انبار کردن اجناس
مراه القاسان. تاریخ تالیف. 1251ش/1872م
کتاب مرآه(آیینه) القاسان(کاشان) اثر عبدالرحیم ضرابی کاشانی است و بخشی از آن به فنون کشت و زرع می پردازد. این کتاب با نام تاریخ کاشان به کوشش ایرج افشار و با یادداشت های اللهیار صالح در سال های مختلف توسط انتشارات بنیاد فرهنگ ایران منتشر شده است. چهل صفحه از کتاب با عنوان عمل زراعت و وضع فلاحت و تصنیع و ترتیب باغات و تبدیل اشجار به اغصان مختلفه و اوراق متفاوته و اثمار متغایره است. به نقل از ایرج افشار کتابی است کم نظیر و اطلاعات بسیار مفید محلی را دربر دارد. مطالبش جز کلیاتی درباره آماده کردن زمین و کود دادن، عبارت است از اقسام زراعت صیفی، اقسام زراعت شتوی، عمل باغات، و بوستان در صفحات 198-158 قرار دارد.
مفاتیح الارزاق یا کلید گنجهای گهر. تاریخ تالیف. 1263ش/1884م
مفاتیح الارزاق یا کلید گنج های گهر تالیف محمد یوسف نوری اهل شیراز و از مستوفیان دوره ناصری می باشد. یوسف نوری، پس از انصراف از کار دیوانی، به زراعت می پردازد.
مفاتیح الارزاق یک کتاب تخصصی کشاورزی در سه جلد است. جلد اول این کتاب دارای 906 صفحه، جلد دوم 878 صفحه و جلد سوم آن 835 صفحه است. هوشنگ ساعدلو در مقدمه کتاب، مفاتیح الارزاق را شناسنامه و برگ هویت کشاورزی ایران خوانده است. فهرست منابع این اثر، شامل 98 کتاب است. از این جهت، آشنایی نویسنده با آثار علمی دانشمندان طراز اول جهان روشن است و استناد به اقوال دانشمندان یونانی، رومی و اندلسی مانند. افلاطون، ارسطو، دیوسقوریدوس، هیپوکراتوس، قسطوس، گالینی پوتس، گولوس و انطاکی نیز موید این امر است. این کتاب را، جامع جمیع کلیه کتب کهن کشاورزی ایران و دانشنامه ی میراث گذشتگان خوانده اند. در این کتاب، به شرایط و عوامل موثر بر گیاه، از جمله خاک و آب و هوا پرداخته می شود. pH خاک بررسی شده و آهکی و نمکی بودن زمین، رسی یا شنی بودن خاک در نظر گرفته می شود. بیست نوع کود مختلف برای گیاهان متفاوت معرفی می شود. و نیز در بعضی امور که تعلق به اوقات سال دارد، در سعد و نحس ایام، مباحث دقیقی از طلوع ستاره شعرای یمانی، نجوم، احوال افلاک و کواکب و گردش ساعت سپهری در محاسبات زراعی و امر آبیاری، صحبت می کند. البته این کتاب نیز از خرافه مبری نیست و آیینه تمام نمای عصر خود می باشد. انتشار این کتاب در سال 1381، توسط انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی انجام شده است.
در قواعد پیوند و اعمال آن بطریق اهل فرنگ . تاریخ تالیف. 1251ش/1871م
این کتاب ابتدا به عنوان جلد سوم مجموعه علم ایرانی توسط عبدالغفار نجم الدوله در سال 1284ش/1905م با چاپ سنگی منتشر شد. نجم الدوله در روی جلد آن نوشته است. این کتاب که سنوات قبل شخص فلاح ایرانی که در فرنگستان عمل فلاحت را آموخته تحت اللفظ ترجمه ساده نمد با اغلاط املایی بی حساب. و حقیر عبدالغفار بعد از اصلاح و تصرف جزیی در اینجا نقل نمود. و بالغ بر سی صفحه مصور است. به نظر ایرج افشار این کتاب همان کتاب فلاحیه(پیوند اشجار) است که تالیف حسن فلاح می باشد که در سال 1323 قمری تالیف شده است.
تاریخ پیدا شدن سیب زمینی. تاریخ تالیف. 1275ش/1896م
میزرا یوسف خان مستشارالدوله از روشنفکران دوره ناصری کتاب تاریخ پیدا شدن سیب زمینی را از فرانسه به فارسی ترجمه کرده است. مستشار الدوله به همراه میرزا ملکم خان و آخوندزاده، از روشنفکران پیشامشروطه بودند.
تاریخ پیدا شدن سیب زمینی درباره مرض گیاه سیب زمینی سخن گفته و راهکارهای مقابله با بیماری را ارائه می کند. به بخشی از این کتاب توجه کنیم؛
برای حفظ سیب زمینی از مرض، یک سیر کات کبود را در سه من سیب زمینی حل کنند بعد چهل مثقال روی، که فلز معروف است در آن بیندازند. دوازده ساعت بماند. بعد روی را بیرون بیاورند و سیب ها را میان آن بیندازند. پس از ده ساعت سیب ها را بیرون آورده و بلافاصله بکارند. و در جای دیگری می نویسد باید دوغاب آهک درست کرد و سیب ها را در آن انداخت تا روی آنها را کاملا بپوشاند و بعد سیب ها را خشک کرده و انبار کنند.