منابع حیوانی
سرطان
و اگر خرچنگی در زیر درخت بنهی بر نگاه دارد(نزهت نامه علایی).
اگر از درخت میوه دار خرچنگ بیاویزند بسیار بر آورد(نزهت نامه علایی).
سرگین کبوتر
اگر سرگین کبوتر را در آب کنند و آن بیخی که نزدیک زمنی بود شقه کنند و سنگ دراز در آتش نهند و (در آن شقه گذارند) و بعد از آن خاک بر روی آن ریزند، میوه آن درخت سالم ماند(مفاتیح الارزاق جلد سوم).
اگر سرگین کبوتر را در آب کنند و در شاخ های درخت مالند بار بسیار آورد(معرفت فلاحت) و (مفاتیح الارزاق جلد سوم).
شاخ
و اگر دو سرو بگیری و هر دو را روی بهم کنی مانند طاق و از درخت بیاویزی یا زیر درخت گشاده گردانی و سوراخی خرد در بیخ وی کنی، و سنگی سپید درو نهی و به خاک بپوشانی و اگر به روز هرمزد از ماه آذر تبری به دست گیری و به نزدیک درخت آیی و گوئی هان اگر بر بیفشانی، ترا بیفکنم(نزهت نامه علایی).
و اگر در بن درخت سرو گوسفند نهی چنانکه بیش دو انگشت بر زبر باشد و آب و باران در او ایستد بر نیکو آرد و هیچ نیفتد(نزهت نامه علایی).
ماهی
اگر بر شاخی بندند آن درخت بار بسیار آورد(نوادرالتبادر).
منابع کانی
و اگر زمین گرد درخت را بکاوند و آن بیخی که نزدیک زمین بود شقه کنند و سنگ دراز در آتش نهند و (در آن شقه گذارند) و بعد از آن خاک بر روی آن ریزند، میوه آن درخت سالم ماند(ارشادالزراعه)، (معرفت فلاحت) و (مفاتیح الارزاق جلد سوم).
و اگر سنگی به دست آورند که سوراخ اصلی داشته باشد بی آن که کسی او را سوراخ کرده باشد و آن سنگ بر درخت بندند بار آن درخت ساقط نشود. و اگر بر رقعه این کلمات نویسند … و آن رقعه را بر آن درخت بندند میوه آن محفوظ بماند(معرفت فلاحت).
سرب
یا طوقی از سرب در بن درخت کنی(بر نیفشاند)(نزهت نامه علایی).
ایضا اگر طوقی از سرب بسازند و گِرد درخت گردانند در موضعی که درخت از زمین جدا می شود بار آن درخت زیاد شود(ارشادالزراعه)، (معرفت فلاحت) و (مفاتیح الارزاق جلد سوم). و هیچ از آن ساقط نشود(ارشادالزراعه)، (معرفت فلاحت).
در معرفت کاشت درختان
در بیان آن که از درخت ها کدام از تخم بروید
گوییم درخت هایی که از تخم روید بر دو قسم است. قسم اول آنکه تا تخم نکارند بوجهی دیگر نتوان نشاندن مانند درخت زردآلو و جوز و شفتالو و فندق. قسم دوم آن که با وجودی که از تخم کشته باشند اگر خواهند که بی تخم بنشانند توان نشاندن مانند درخت سیب و امرود و آلو(آثار و احیاء).
در نشاندن درخت
شاخ سیب و به و آلو و سماق و ارغون(ارغوان) و فندق و جوز اگر بعمارت تمام ننشانند به نادر می گیرد و شاخ انجیر و توت و امثال آن بسیار دیگر هست و آنچه معهود آنست که شاخ آن می نشانند و چون ریشه کرده باشد برکشند و باز نشانند هم بگیرد مانند درخت سنجد و بید و توت و امثال آن(آثار و احیاء).
در پیوند درختان
تطعیم(پیوند) درخت انگور ]به سوراخ کردن[ و ترکیب درخت بر درخت چگونه باشد؟
تطعیم ترکیب درخت بر درخت باشد، و درهم پیوستن آن از عجایب صنع باری تعالی است. و اهل این اقلیم بدانند، و از طریق های دیگر که مشهور است نیاوردم. و این که گفتم چنان بود که سوراخی محرف(تراشیده) در ساق رز کند، آنگاه تاکی از بن رز که نزدیک آن باشد ازین سوراخ کشد محکم، و همچنان مقدار دو سال بگذارد، و گاه گاه کناره های پیوند را به آهنی بخراشد تا نیک در یکدیگر ملتحم گردد، آنگاه بن آن تاک که در سوراخ کشیده باشد از مادرش جدا گرداند، و آن که باقی که بر بالای سوراخ بود از ساق اصل پاره ای ببُرد، [و] به داس تیز ساده گرداند، و گل تر بر زخم گاه وی زند نیک، و بگذارد تا یکی شود(یواقیت العلوم).
ترکیب درخت انگور بر هیچ درخت دیگر شاید کردن یا نه؟
از جمله سِرهای این صناعت یکی این است که هیج درخت ترکیب درخت انگور قبول نکند مگر درخت چنار از مشاکلتی(مشابهت) که میان ایشان است در چوب و برگ. اگر کسی خواهد که رَز را بر وی ترکیب کند، درخت چناری که نو باشد و از بند دست سطبرتر نبود، که تازه و بنشاط باشد، آن را پاره ای ببُرد چنانکه قدر دو انگشت از زمین برداشته بود. آنگاه بر مثال تطعیم انگور که میان اهل این صناعت مشهور است ترکیب کند، و در زیر ریگ بپوشاند، تا گرفته شود و بروید. و گفته اند چندان بار گیرد که وصف نتوان کردن(یواقیت العلوم).
از غرائب ترکیب های درختان چیست؟
گفته اند که اگر سیب با امرود بر درخت بید ترکیب کنی، میوه او محرور(مزاج گرم) را سخت نافع باشد. و اگر نارنج [و] ترنج ترکیب کنی، لیموی بزرگ بار آرد. و اگر بادام بر درخت ونمشک(پسته کوهی) کنی، پسته عجیب بار آرد. زردآلو که بر بادام ترکیب کنند، شیرین تر از آن باشد که بر هلو ترکیب کنی. و همچنین سیب بر درخت توت سیاه، سیب سیاه آید. و در جمله بباید دانستن، هر میوه ای که آن موصل(پیوندی) باشد، لطیف تر و نیکوتر بود از آن که خودرو و یک تا رسته بود(یواقیت العلوم).
نارستان و تاکستان
نارستان و تاکستان از آن سال که مثمر شوند به بعد لازم است که در زمستان دو نوبت یخ آب کامل داده شود که سه خاصیت از آن منظور است. یکی آنکه چون شب شود آن آب و گل تا یک ذرع زیر زمین یخ کند که کرمهای زمین که خصم ریشه اشجارند ناچیز شود. دیگر آنکه زمین که از یخ متکاثف(ستبر. ضخیم) شود چون هوا گرم گردد باید متخلخل بود و خلل و فرج بهم رسند، هم ریشه اشجار سهولت باطراف دراز گردد و هم آب بآسانی پر بقعر زمین نهد. یکی دیگر آنکه عنصراشجار را ترطیب(تر کردن) و تبدیل نماید و در هوای گرم تابستان خطر عطش و استسقا(تشنگی) ایمن مانند. و نیز باید دانست که در اول هر سال چه نارستان و چه تاکستان را باید اسفار(بی برگ شدن درخت) کامل نموده آب نکنند. روز بعد از عید، چنانچه از عید به بعد کم بارشی شود یک ماه هم جایز است و این امساک برای آن است که نارستان از خطر شته و فروریختن بار و مریض شدن اعضان مصون ماند و تاکستان از شدت نمو ریواسه و برگ و فرورختن دانه های صغاره و غوره در حالت گل و تنک ماندن خوشه ها از انگور محفوظ شود و کذالک معایب دیگر. و مع القصه ضرر سرمازدگی بعضی سالها که گرمسیر و سردسیر را متعرض میشد قریب ده پانزده هزار تومان بوده دو مساوی سردسیر و یک مساوی گرمسیر. و ضرر باد گرم و برق سالهائی که اتفاق افتاده در گرمسیر و محوطه بلده شدت و ضعف از دو هزار تومان الی پنج هزار تومان و از ملخ آن سال از شتوی و صیفی تقریبا دوازده هزار تومان و از کرم خوارگی ده سال قبل علاوه از یازده هزار تومان غله و کاه رعیت کاشان ناچیز شد(مراه القاسان یا آیینه کاشان. تاریخ کاشان).
کاشتن درخت
نزد بعضی نهالکاران آن است که در محلی که شفتالو و شلیل و شافتلنگ رسیده باشد و تمیز لطافت هریک نموده باشند آنها را مع(با) شیره در همان ساعت سر بخاک و پایان بالا نموده بذر نمایند که بغایت خوب سبز میشود و اگر ملاحظه بذر نمودن ننمایند اکثر سبز نمیشوند اما آنچه نزد دهاقین اصطلاح است دانهها را یکماه در آب نموده در قوس(آذر ماه) بشرح صدر(مدارا) کارند و بدستور زردآلو محافظت نمایند و با وجود بذر در آب نمودن اکثر سبز نمیشود غرض که دانهها را تازه کاشتن مناسب است و درخت شفتالو و شلیل و شافتلنگ را هرجا کارند آب و انبار بسیار باید داد والا ثمرهء آن نیکو نیاید و روش نمیکند و طریق نهال کاشتن شفتالو را در پیوند نمودن بشروح نوشته که بچه نوع کارند و بکدام قاعده پیوند نمایند(ارشادالزراعه).
انواع نهال سیب
و چون نهال(از بذر کاشته) برسد در نسر(ستاره ای روشن به نام چنگ) کارند و در آفتاب نکارند که کرم پیدا میکند و خشک میشود(ارشادالزراعه).
نهال آن بر سه نوع حاصل شود اول پای جوش است که از عروق درخت روید و در حوت کارند اما باید که نوچه دو ساله باشد و ریشه خوب داشته باشد که سبز شود. جالینوس حکیم گوید که پای جوش را هرجا کارند سبز میشود و اولی آنست که بموضع دیگر نقل کنند که خوب روش میکند دوم قلم است که در حوت کارند افلاطون حکیم گوید که شاخه وی از درخت اصل باشد و بدست شکنند و بر وجهی که بعضی از پوست درخت با آن شاخ جدا شود چون بدین طریق کارند خوب سبز شود مناسب آن باشدکه از این موضع نقل کرده بموضع دیگر برند سوم بذر است که دو روز در آب نموده در زمین معمور کارند میروید و بعضی گویند که تخم وی ضعیف است و نروید، آن تصور باطلست میروید و چند نوبت کاشته شده و روئیده و نهال حاصل شده و آن تعلق به محافظت تمام دارد . قلم کاشتن در حوت است چنانکه گفته اند. و از اشجار میوه دار هریک که مذکور میشود که قلم نیز توان کاشت، قلم کارند که زود میوه دهد و چون دو ساله شود، هر قلم را خواهند پیوند نمایند که خوب برسد و نهال بدستور قلم زود روش نمیکند و نهال و قلم دو ساله کاشتن مناسب است که آفتاب نکارند که کرم پیدا میکند و خشک میشود (ارشادالزراعه).
کاشتن گل سرخ و امثال آن
و کاشتن جمله بر دو قسم است اول آنکه دانه گل ها را یک روز در آب نموده در حوت در زمین معمور بذر نمایند و چون برسد هرجا خواهند کارند دوم آنکه نهال پایجوش را چون دوساله شود و در دلو کاشته آب دهند و اگر خواهند قلم آن نیز میگیرد اما باید که زمین آن نرم باشد و هرساله ریگ به انبار آمیخته در پای آن ریزند که گل آن خوشرنگ و پربوی شود و بوته گل را آب بسیار نباید داد به تخصیص در محلی که گل بار آورد (ارشادالزراعه).