هر مرض که ماده آن در شتا ساکن بُوَد، در فصل بهار غلیان و هیجان نموده، نضج یافته، مُندَفِع (ظاهر) گردد (مفاتیح الارزاق جلد اول).
دفع یرقان
یرقان کشتزار را زیانی صعب کند و آن زردی باشد که پدید آید. اگر سرو گاو بر آتشی که از پشک گوسفند باشد دود کنی، بر آن جانب که باد شمال آن را سوی کشتزار راند یرقان باز برد. و همچنین سرگین گاو و کاه با اصل و برگ کَبَر(درختچه ای خاردار) در آب کنی و بر غله فشانی یرقان باز برد و غله نیک برویاند(نزهت نامه علایی).
در کیفیت محافظت تخم ها و دان ها
که آن را باید کشتن اول باید تخم ها را از نم نگاه دارند و بعضی باشد که آن را به وقت کشتن از خاک و دغل(گیاه علفی که دور محصول می پیچد) پاک باید کرد، مانند گندم و جو و امثال آن تا تنک و بی قوت نگردد و بعضی تخم ها آن باشد که هر چند کهنه گردد بهتر باشد مانند تخم خربزه و مجموع تخم ها را باید که از موش نگاه دارند چه سرگین و شاشه موش تخم ها را بزیان برد و عفن گرداند و نیک نروید هم چنین شپشه و امثال آن که در تخم ها افتد نگاه باید داشتن و باید تخم ها را پاک کرده و خشک کرده و آنچه در باید کرد درکند و آنچه در سبو و خُم(ظرف سفالین) باید کرد به خنکی و در هوای سرد خنک کرده در جایگاه کند و سر آن را بگل بگیرند و بجایی خنک نهند و از نم نگاه دارند و اگر کندو را به قیر بیندازند، موش راه بدان نتواند کرد. چه دندان موش در همه چیز اثر کند و در قیر اثر نکند. و بعضی تخم ها را از حرارت آفتاب نگاه داشت مانند تخم توت و تخم های خرد که به حرارت بسوزد و باطل کرد و نروید. چون آفت کرم یکی از موش و مورچه باشد خانه ها که در او کرم گیرند تمامت آهک اندود کرده باشند و احتیاط تمام کنند تا از آن ایمن باشد(آثار و احیاء).
منابع نباتی
اژغون
از مزروعات و اشجار بر سبیل عموم تخم اژغون(زنیان) با هر تخمی که مخلوط سازند و زراعت کنند، آن مزروع از مرغ و کرم ها ایمن باشد(معرفت فلاحت).
افسنتین(خاراگوش)
و اگر کشوث و نی در آب آغشته کنند، دو شبانه روز و از آن بر تره زار ریزند، هر ده روز یکبار، همیشه تر و تازه باشد(معرفت فلاحت).
افیون و سرکه
و اگر افیون و سرکه که بغایت ترش بود مخلوط سازند و اصول درخت ها و تاک ها به آن طلا کنند، مور گرد آن نگردد(معرفت فلاحت).
انجیر
و اگر خاکستر چوب انجیر را در تابستان بیفشایند هر کرمی که باشد هلاک شود(نفائس الفنون).
باقلا
و در هر زمین که(باقلی را) زراعت بنمایند آن زمین پاك گردد و قوت یابد و در سال دویم هرچه در آن زمین بکارند ارتفاع آن نیکو باشد(ارشادالزراعه).
و اگر کبریت و باقلی در سبزه زار باشد پشه گرد آن نگردد(معرفت فلاحت).
برگ درخت سرو یا برگ چغندر
و محافظت بذر که افلاطون حکیم گوید(ارشادالزراعه) چون برگ درخت سرو یا برگ چغندر با تخمی که زراعت خواهد شد مخلوط کرده در خانه نگاه دارند هیچ آفت بدان تخم نرسد تا وقتی که زراعت خواهد شد(ارشادالزراعه) و (معرفت فلاحت).
بستان افروز(تاج خروس)
اما تدبیر آنکه ایزد تعالی آنرا از آفت نگاه دارد و تخمش به سلامت بماند آنست که سپرغمی هست آن را به سریانی هیلاوم گویند و به پارسی بستان افروز گویند، و آن نباتی است که در کوهها روید. و علامت آن چنان است که همچون نرگس بود لیکن گلش خمری(رنگ سیاهی که به سرخی زند) بود. آن را بستانند و بکوبند و بیفشارند، و آب آن را بر هر تخمی که بیفشانند آن تخم از آفتها سلامت ماند و موش و مورچه زیان نکند و مرغ نخورد. و اگر به آب اسپرغم که گفتیم خربق(گیاهی علفی از خانواده آلاله) بیامیزد و آن خربق را در میان تخم اندازد هیچ مرغ از آن کشت نخورد و زیان نکند(نوادرالتبادر).
و اگر برگ بستان افروز و شاخ آن بکوبند و آب آن بگیرند و بر تخم پاشند، پس بکارند، از موش و مرغ و مور محفوظ ماند(نوادرالتبادر) و (معرفت فلاحت).
بقول
و اگر بزر بقول را در آبی که کَبَر در آن جوشیده باشند آغشته کنند یا با حنظل در آب آغشته کنند بعد از آن زراعت کنند از کرمان و مرغان و همه آفات محفوظ ماند(معرفت فلاحت).
پیاز عُنصُل
و اگر پیاز عنصل(پیاز دشتی) در بیخ درخت بپاشند، هیچ آفت به آن درخت نرسد(ارشادالزراعه)، (معرفت فلاحت) و (مفاتیح الارزاق جلد سوم).
و هر که به زمینی برسد و بصل(پیاز) در آن زمین بخورد، وخامت آن زمین از وی مندفع شود. و اگر در هواهای سموم، بصل با خود دارد، سموم را دفع کند(عجایب قزوینی).
توت
و اگر(توت را) بخایند(با دندان نرم کنند) و بر جایگاه زخم کژدم نهند سود دارد. چون دست به توت سیاه آلوده شود به توت سپید بشویند پاک گردد و اگر به برگ درخت او بشویند همچنین(نزهت نامه علایی).
حنا و تخم حنظل
دیگر هر که خواهد که کرم نباشد در باغ و زمین حنا را به آب بباید جوشانید و پیش از آفتاب برآمدن، بگرد زمین افشاند و تخم حنظل نیز مناسب است(ارشادالزراعه).
حنظل
و چون تخم وی(حنظل) را نیز جوشانیده و در سر دهنه که آب به فالیز می رود، ریزند، گل و کرم در فالیز پیدا نشود(ارشادالزراعه).
و چون تخم وی(حنظل) را جوشانند و آب وی نیک تلخ شود اگر بگرد کشت افشانند تلخ(ناخوشایند)و کرم در آن حوالی نباشد و چون در خانه افشانند کک و کنه نباشد(ارشادالزراعه). و چون تخم وی(حنظل) را جوشانند و آب وی نیک تلخ شود اگر بگرد کشت افشانند تلخ و کرم در آن حوالی نباشد و چون در خانه افشانند کک و کنه نباشد(ارشادالزراعه).
و اگر حنظل بکوبند و یک شبانه روز در آب آغشته کنند و نهال که خواهند نشاند یا تخمی که خواهند زراعت کرد در آن آب آغشته کنند. و بعد از آن بنشانند و زراعت کنند، از غِنجه(غنج. لارو حشره) و یا باقی کرم های سبز محفوظ ماند(معرفت فلاحت).
جالینوس حکیم میگوید که هرکه تخم حنظل را به آب بجوشاند چنانچه آب نیک تلخ شود پس قدری نمک بر وی افکند و بگرد کشت افشاند ملخ از آن حوالی بگریزد. هرکه ملخ سبز را که در میان گیاه بود بگیرد و در میان کشتزار آویزد دیگر ملخان از آنجا بگریزند(ارشادالزراعه).
و اگر بیخ حنظل دود کنند هر مور که دود آن به او رسد بمیرد(معرفت فلاحت).
حنظل و افسنتین
و اگر افسنتین و حنظل بکوبند و در آب آغشته کنند یک شبانه روز و آن آب را در خانه بپاشند کک بمیرد. و همچنین است سیاه دانه(معرفت فلاحت).
حنظل و ترمس
و اگر باقلی مصری که آنرا ترمس گویند با حنظل در آب بجوشند و آن آب را به زرع یا در درخت پاشند از ملخ سلامت ماند. و اگر ملخ بر درخت باشد و این آب بر آن درخت ریزند، از همه درخت بیفتند(معرفت فلاحت).
حنظل و سوسن
هرکه سوسن و تخم حنظل و نمک را بجوشاند و آب آن را هرکجا افشاند کیک و کنه نماند(ارشادالزراعه).
حنظل و گوگرد
و اگر کبریت با حنظل در آب بجوشند و تخم هر سبزی که باشد در آن آب آغشته کنند و بعد از آن زراعت کنند، از همه آفت ها و مرغان و جانوران دیگر محفوظ ماند(معرفت فلاحت).
حنظل و چنار
اگر برگ چنار به آب بجوشانند و شحم(قسمت گوشتی گیاه) حنظل و پیش از برآمدن آفتاب گرد زمین کشته زار بزنند کرم از آن کشته بروند، اگر بی پیه(قسمت گوشتی گیاه) هم حنظل کنند هم روا باشد، اما چنین به نیروتر بود(فرخ نامه).
خربق
اگر دانه ای چند از تخم بستانند و خربق به آن بیامیزند و گرداگرد کشت بکارند، هر مرغی که از آن بخورد از جایش برنخیزد، بمیرد. پس آن مرغ مرده را بردارند و بر چوبی ببندند و در میان آن کشت بنهند هیچ مرغ در آن کشت در ننشیند هرگز(نوادرالتبادر).
صاحب الفلاحه گوید، اگر قصبان(قضبان. شاخه ها) خربق را در بستان به زمین فرو بری، براغیث(کک ها) جمله هلاک شوند. و اگر او را با بذر بکاری، هر بذر که باشد، طیور گرد آن نگردد(عجایب قزوینی).
و اگر بگیرند قدری از بذری که منظور در زراعت دارند و خربق را به آن مخلوط نمایند و دور زرع آن را بپاشند و بکارند، هر مرغی که از آن زرع بخورد، فورا می میرد. و آن وقت دوره زراعت نی های سفید نصب نمایند و آن مرغ های مرده را بر آن نی ها ببندند، دیگر هیچ مرغی به حوالی آن زراعت نیاید(مفاتیح الارزاق جلد سوم).
خربق و افسنتین
چون افسنتین یا خربق در حوالی مزرعه یا باغی زراعت کنند مار گرد آن نگردد(معرفت فلاحت).
خردل
اگر خردل را در سوراخ مار اندازند هلاک شود. شیخ الرئیس گوید، از دخان او جمله هوام بگریزند(عجایب قزوینی).
و اگر خردل در سه طرف بستان یا مزرعه بکارند، از کرم محفوظ ماند(معرفت فلاحت).
دهمست
صاحب الفلاحه گوید، اگر شاخی از درخت دهمست(درخت غار. برگ بو) در موضعی بود، که هر آفت در که در آنجا حادث شود، جمله بدان شاخ رسد و غیر این شاخ، جمله از آفات بسلامت ماند(عجایب قزوینی).
و در بلاد هند و روم درختی است که آنرا دهمست گویند و اطباء بار آن درخت را حب الغار(دانه درخت دهمست) گویند. چون شاخی از آن درخت در موضعی بیندازند ملخ بر آن جمع شود و به چیزی دیگر تعرض نرسانند(معرفت فلاحت).
زیتون
اگر درخت یا تاک را به روغن زیتون طلی(اندودن) کنند زنبور گرد آن نگردد(معرفت فلاحت).
زیره
دفع مورچه از زمین زراعت و درختستان و غیر آن آنست که هرکه زیره را خورد بساید و بخانه مورچه بریزد همه میمیرند(ارشادالزراعه).
سپند
جالینوس حکیم گوید چون چوب سپند بسوزند و خاکستر آن را در فالیز افشانند، کرم نباشد(ارشادالزراعه).
سپیدار
اگر چوب سپیدار بسوزانند و خاکسترش بر جایگاهی کنند که در آن کرم باشد، بکشد(فرخ نامه).
سیر
اگر داس به سیر بیالایند هر درخت که بدان ببرند آن درخت را کرم نخورد، اگر کرم بکشد(فرخ نامه).
و اگر اره که به آن فضله اشجار می برند به سیر طلی کنند یا آنکه سیر در چند موضع متفرق بر آن درخت بندند یا آنکه شاخ های درخت را همه یا بعضی را به سیر طلا کنند مرغان گرد آن نگردند(معرفت فلاحت).
شبت
و اگر غِنجه را بگیرند و با شبت تخم در آب بجوشند، و این آب را خنک کنند، و بر درخت یا زراعت پاشند، از غِنجه محفوظ ماند(معرفت فلاحت).
شفتالود
اگر برگ او(شفتالو را) بکوبند و بر جایگاهی نهند که کرم در افتاده بود همه بمیرند(فرخ نامه).
شنبلیله و تره تیزک
اگر تخم حُلبَه (شنبلیله) را با تخمهای دیگر چیزها بیامیزند و بکارند مجموع از آفت کرم ایمن باشد. و تخم جرجیر نیز همین فایده دهد(نفائس الفنون).
قطران
هر کس که خواهد که درختی بنشاند اصل آن باید که به قطران بمالد تا کرم بدو نشود از آنچه کرم از بوی قطران بگریزد(نزهت نامه علایی).
کَبَر
و اگر کَبَر را یک شبانه روز در آب آغشته کنند و آن آب بر تخم پاشند، و جامه بر آن روی پوشند، تا تخم آن آب را نشف کند، و بعد از آن زراعت کند از همه آفات محفوظ ماند(ارشادالزراعه) و (معرفت فلاحت).
کَبَر و تَرمُس
و اگر ترمس(باقلای شامی) و کَبَر را نرم بکوبند برابر و با روغن کنجد مخلوط سازند بیخ درخت تاک و غیر آن، به آن بیالایند، مور گرد آن نگردد(معرفت فلاحت).
کَبَر و حنظل
اگر کَبَر و بورق(نوعی نمک تلخ مزه) یا حنظل و قثاء الحمار(خیار دشتی) را که یک شبانروز در آب بخیسانند و آن آب را بر تخم بپاشند و چیزی بر بالای آن بپوشانند تا آن تخم، آن آب ها را نشف کند، چون بدان زراعت کنند از همه آفت ها محفوظ ماند(مفاتیح الارزاق جلد اول).
منابع حیوانی
و اگر کرم فالیز را برچینند و بجوشانند و از آب هم در فالیز پاشند، کرمان دیگر هم بمیرند(ارشادالزراعه).
کفتار
و اگر ظرفی که تخم در آن باشد به پوست کفتار سر آن را بپوشانند تا بوی آن به تخم رسد از آفات محفوظ ماند(معرفت فلاحت).
در تدابیر مذکوره که باعث حفظ حاصل شود، اگر از پوست کفتار غربالی سازند، هر جنسی را که به آن غربال نمایند، زرع آن را هیچ آفت ضرر نرساند(مفاتیح الارزاق جلد اول).
گرگ
و اگر پوست گرگی را بگیرند و ازو غربالی سازند که اندر آن سی سوراخ باشد، هر سوراخی چندان که انگشتی درو شود و تخم به آن غربال ببیزند، آن کشت را گران تخم بود، ایزد تعالی دانه بسیار دهد(نوادرالتبادر).
گویند که از پوست گرگ غربالی سازند که آن را سی سوراخ بود و هر سوراخ آن مقدار که انگشتی درون آن رود و تخم را از آن غربالی فرو کنند ریع آن بسیار بود(ارشادالزراعه).
وزغ دشتی
و اگر وزغ دشتی را زنده در بستویی افگنند و سر آن بگیرند و آن بستو را در میان کشت بیفگنند ساعتی، پس بیرون آرند، ایزد تعالی آن کشت را از آفت نگاه دارد و تلخ نشود و خوش گردد(نوادرالتبادر) و (عجایب قزوینی).
منابع کانی
و اگر قیر یا کبریت برابر مخلوط سازند و دود کنند، کرم ظاهر و باطن درخت از دود آن بمیرند. و اگر قیر و کبریت دود کنند چون دود به آنها رسد بروند(معرفت فلاحت).